Źródła danych o ryzyku powodziowym w Polsce: mapy ISOK, Wody Polskie, IMGW i LiDAR

Kto wytwarza dane o ryzyku powodziowym w Polsce

Dane o ryzyku powodziowym w Polsce wytwarzają trzy instytucje publiczne. Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, państwowy holding gospodarki wodnej, sporządza mapy zagrożenia powodziowego (MZP) i mapy ryzyka powodziowego (MRP) w uzgodnieniu z wojewodami, a scenariusze zalania od strony morza przygotowują dyrektorzy urzędów morskich. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW-PIB) prowadzi sieć wodowskazową i meteorologiczną, wydaje ostrzeżenia hydrologiczne i publikuje swoje obserwacje przez portal danych otwartych. Główny Urząd Geodezji i Kartografii (GUGiK) utrzymuje krajowy model terenu i chmury punktów LiDAR, na których opiera się każdy model hydrauliczny.

Mapy publikowane są przez Informatyczny System Osłony Kraju (ISOK), zbudowany w ramach projektu POIG.07.01.00-00-025/09 przy dofinansowaniu z Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka 2007 – 2013, zaprojektowany i wdrożony przez GISPartner, a prowadzony przez Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej (KZGW), który dziś funkcjonuje w strukturze Wód Polskich. Jego publiczną twarzą jest Hydroportal, udostępniający jako osobne moduły mapowe wstępną ocenę ryzyka powodziowego, mapy zagrożenia i ryzyka, plany zarządzania ryzykiem powodziowym, plany gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy oraz plan przeciwdziałania skutkom suszy.

Podstawą prawną jest dyrektywa 2007/60/WE, transponowana w art. 169 – 171 ustawy z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne (Dz.U. 2017 poz. 1566, obowiązuje od 1 stycznia 2018 r.), przy czym zakres map określa rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej z dnia 4 października 2018 r. (Dz.U. 2018 poz. 2031). Mapy zatwierdza minister właściwy do spraw gospodarki wodnej, a wchodzą one w życie z dniem ogłoszenia na stronach Biuletynu Informacji Publicznej (BIP) – jako elektroniczne bazy danych w formacie shapefile oraz jako arkusze kartograficzne w PDF i GeoTIFF w cięciu arkuszowym mapy topograficznej 1:10 000.

Praktyczny efekt jest jak na region wyjątkowo kompletny: Polska ma urzędową, możliwą do pobrania mapę zagrożenia z klasami głębokości dla każdego odcinka rzeki uznanego za znaczący, a do tego osobne scenariusze – pokazują one, co się dzieje, gdy wał przeciwpowodziowy lub zapora zawiodą. Czego nie ma, to mapy małych cieków i powodzi opadowych (pluwialnych), które wykraczają poza obszary wyznaczone; tam rolę przejmują dane o terenie i modelowanie. Kolejne sekcje opisują cykle planistyczne, same zbiory danych, znaczenie każdego scenariusza, model terenu, warstwy europejskie, powodzie referencyjne i roboczą kolejność sprawdzania pojedynczego adresu.

Cykle dyrektywy powodziowej w Polsce

Polska pracuje w sześcioletnim rytmie dyrektywy. Każdy cykl zaczyna się wstępną oceną ryzyka powodziowego (WORP), która wskazuje obszary potencjalnego znaczącego ryzyka powodziowego, jest kontynuowany mapami zagrożenia i ryzyka dla tych obszarów i kończy się planami zarządzania ryzykiem powodziowym (PZRP). Ocenę trzeciego cyklu ukończono 21 marca 2025 r., a mapy trzeciego cyklu powstają w dwóch etapach, z których drugi obejmuje obszary dotknięte powodzią z września 2024 r.

Strony powodz.gov.pl dotyczące WORP, MZP i MRP oraz PZRP każdego cyklu; dyrektywa 2007/60/WE – terminy cykli.

Zestawienie źródeł

Wszystkie publiczne zbiory danych, z których może korzystać analiza ryzyka powodziowego polskiego adresu – od urzędowych map krajowych po warstwy europejskie uzupełniające odcinki niezmapowane. Tam, gdzie wydawca nie podaje na sprawdzonych stronach licencji na ponowne wykorzystanie, kolumna licencji to odnotowuje.

Opracowano na podstawie wydawców wymienionych na liście źródeł; rozdzielczość, częstotliwość aktualizacji i licencja zgodnie z deklaracją każdego wydawcy.

Co oznaczają scenariusze

Polskie mapy podają zagrożenie jako prawdopodobieństwo roczne, a nie jako okres powrotu, a portal starannie zaznacza, że „woda stuletnia” nie oznacza harmonogramu co 100 lat: w każdym roku istnieje szansa 1 na 100. Dla każdego zmapowanego odcinka przewidziano trzy scenariusze naturalne, a mapy dodają przypadki inżynierskie, które mają znaczenie w kraju z rozległą siecią wałów przeciwpowodziowych. Głębokość wody pokazywana jest zawsze; prędkość przepływu wody – dla miast powyżej 100 000 mieszkańców.

Definicje scenariuszy i klasy głębokości za powodz.gov.pl „O mapach”; długości odcinków za stroną MZP i MRP trzeciego cyklu.

Teren: model GUGiK o siatce 1 m

Każda polska mapa powodziowa jest rysowana na krajowym modelu terenu, a ten model należy do najbardziej otwartych w Europie. GUGiK podaje, że podstawowy numeryczny model terenu (NMT) to siatka 1 m × 1 m pozyskana z lotniczego skaningu laserowego, z pomiarem stereoskopowym na obszarach zurbanizowanych przy pikselu 10 cm lub mniejszym, a obok niego istnieje wersja o siatce 5 m pozyskana z ortofotomapy 25 cm. Dane są – słowami wydawcy – bezpłatne i dostępne do dowolnego wykorzystania. Można je pobrać z modułu pobierania geoportalu, obejrzeć przez usługi WMS i WMTS, w tym w wersji cieniowanej, indeksować rocznikami przez WFS oraz pobrać jako raster przez usługę WCS, która zwraca do około 7 km² na żądanie, w formacie GeoTIFF lub Arc/Info GRID.

Leżące poniżej chmury punktów również są publikowane. GUGiK opisuje pełne pokrycie kraju lotniczym skaningiem laserowym o gęstości od 4 punktów na m² do 20 punktów na m² w miastach, rozprowadzane jako skompresowane pliki LAZ, które nie tracą informacji wobec LAS. Współistnieją dwa układy wysokościowe: starsza generacja PL-KRON86-NH z nalotów z lat 2010 – 2019 i generacja PL-EVRF2007-NH z nalotów z lat 2018 – 2025 – i dlatego mapy powodziowe trzeciego cyklu są przeliczane na nowy układ, a nie tylko rozszerzane. Model terenu jest systematycznie aktualizowany z corocznych nalotów, więc rocznik kafla ma znaczenie, a indeks WFS według lat jest miejscem, w którym należy to sprawdzić.

W pracy powodziowej model terenu pełni trzy funkcje. Definiuje geometrię obszaru zalewowego, przez którą modele hydrauliczne stojące za mapami urzędowymi prowadzą wodę. Rozdziela małe cieki, nasypy drogowe i lokalne zagłębienia, które model globalny o siatce 30 m wygładza – a to jedyna droga do oszacowania zagrożenia na odcinkach nieobjętych mapami urzędowymi. Ponieważ zaś wały przeciwpowodziowe przy 1 m ujawniają się jako wyniesione obiekty liniowe, pozwala prześledzić budowle przeciwpowodziowe i sprawdzić rzędne ich korony, co zamienia scenariusz zniszczenia wału z abstrakcji w linię na konkretnej działce. Te same kafle niosą obrysy budynków i nasypy drogowe, które przesądzają, czy woda docierająca do ulicy dosięgnie parteru, więc głębokość odczytaną z mapy urzędowej można doprecyzować do progu drzwi, a nie do centroidu działki.

Warstwy europejskie i satelitarne

• Mapy zagrożenia powodzią rzeczną JRC. Rastrowe mapy Wspólnego Centrum Badawczego, wydane 8 marca 2024 r. na licencji CC BY 4.0, podają głębokość wody dla 9 prawdopodobieństw wystąpienia, od 1 na 10 do 1 na 500 lat, w zlewniach większych niż 150 km², w siatce około 100 m, a powstały z użyciem modelu hydrologicznego LISFLOOD i hydrodynamicznego LISFLOOD-FP. Wydawca zaznacza, że nie są urzędową mapą zagrożenia powodziowego. Są przydatne dla Wisły, Odry, Warty i ich dużych dopływów tam, gdzie potrzebne jest spojrzenie transgraniczne, ale pomijają wały przeciwpowodziowe, a w Polsce to właśnie one decydują o różnicy między miastem suchym a zalanym.
• Europejski System Świadomości Powodziowej (EFAS). Prognostyczne ramię usługi zarządzania kryzysowego programu Copernicus wylicza prawdopodobieństwa powodzi rzecznych do 15 dni naprzód, wskaźniki powodzi błyskawicznych i prognozy sezonowe. Jest to produkt wczesnego ostrzegania dla władz i zarejestrowanych użytkowników, a nie mapa zagrożenia; operacyjnym punktem odniesienia w Polsce pozostają ostrzeżenia IMGW-PIB.
• Mapowanie w ramach usługi zarządzania kryzysowego programu Copernicus. Rapid Mapping wyznacza obszary zalane dla uruchomionych aktywacji, a Global Flood Monitoring przetwarza każdy przelot radarowy Sentinel-1 w systematyczne archiwum. Zaobserwowane zasięgi powodzi w dorzeczu Odry z września 2024 r. są najlepszym publicznym dowodem przy konfrontowaniu dowolnego polskiego modelu z tym, co faktycznie zostało zalane.
• Przeglądarka obszarów ryzyka powodziowego EEA. Europejska Agencja Środowiska publikuje obszary potencjalnego znaczącego ryzyka powodziowego zgłoszone przez poszczególne państwa członkowskie, co pozwala porównać polski odcinek Odry lub Nysy Łużyckiej z jego czeską i niemiecką kontynuacją.

Powodzie referencyjne w zapisach publicznych

Wstępna ocena z 2025 r. kataloguje 1 103 powodzie rzeczne z lat 1946 – 2023 i 304 z nich klasyfikuje jako znaczące. Nowoczesny zapis zdominowały trzy zdarzenia, a każde z nich przebudowało mapy, które po nim powstały. Liczby przytoczone niżej pochodzą z opracowań encyklopedycznych powołujących się na polską prasę i wypowiedzi rządowe; raporty oceny na powodz.gov.pl – to one są wersją autorytatywną.

Opracowania Wikipedii powołujące się na polską prasę i źródła rządowe; wstępna ocena ryzyka powodziowego Wód Polskich z 2025 r. – kronika powodzi.

Jak sprawdzić polski adres

Dający się obronić obraz ryzyka powodziowego pojedynczej nieruchomości wymaga sześciu kroków, z których każdy opiera się na jednym ze źródeł wymienionych wyżej.

1. 1

   Otwórz moduł mapy zagrożenia na Hydroportalu

   Wczytaj moduł MZP pod adresem wody.isok.gov.pl/imap_kzgw, znajdź działkę i odczytaj najpierw zasięg dla scenariusza 1%, a następnie dla scenariuszy 10% i 0,2%. Klasę głębokości odczytuj na obrysie budynku, a nie na granicy działki.

2. 2

   Sprawdź warstwę zniszczenia wału

   Jeśli działka leży na zawalu, scenariusze naturalne mogą pokazywać ją jako suchą. Scenariusz zniszczenia wału pokazuje, co się stanie, gdy ten wał zostanie przerwany, i to właśnie tę warstwę powinni czytać ubezpieczyciele i kredytodawcy w miastach chronionych wałami.

3. 3

   Odczytaj mapę ryzyka, by poznać skutki

   Moduł MRP przekłada zasięg na ludzi, obiekty i wartości strat dla poszczególnych klas użytkowania terenu. To najszybszy sposób, by zobaczyć, czy zalany obrys to ogród, czy szpital.

4. 4

   Potwierdź, że odcinek jest w ocenie z 2025 r.

   Przeszukaj bibliotekę WORP pod kątem rzeki i gminy. Odcinek, którego nie ma wśród 1 336 obszarów rzecznych, nie ma żadnej mapy urzędowej, co nie znaczy, że nie ma ryzyka.

5. 5

   Zajrzyj na wodowskaz

   Na hydro.imgw.pl znajdź najbliższą stację, jej stany ostrzegawcze i alarmowe oraz stan bieżący; archiwa ostrzeżeń na danepubliczne.imgw.pl pokazują, jak często te stany były osiągane.

6. 6

   Uzupełnij luki terenem i satelitami

   Dla cieków niezmapowanych uruchom model terenu GUGiK o siatce 1 m; dla dużych rzek spoza rejestru sięgnij po mapy JRC, pamiętając, że pomijają one wały przeciwpowodziowe; a każdy modelowany zasięg porównaj z mapami Copernicus z września 2024 r.

Jak model łączy te źródła

Model powodziowy na poziomie nieruchomości traktuje mapy urzędowe jako dane referencyjne tam, gdzie istnieją, i jako cel kalibracji tam, gdzie ich nie ma: dołącza zasięgi scenariuszy i klasy głębokości Wód Polskich, gdy adres leży w obrębie zmapowanego odcinka, prowadzi modelowane przepływy po terenie GUGiK o siatce 1 m dla cieków pomijanych przez mapy, niesie warstwę zniszczenia wału jako osobny sygnał i ocenia wynik wobec powodzi zaobserwowanych satelitarnie, zanim jakakolwiek liczba zostanie opublikowana. Dostępność według rynków podaje strona zasięgu.

Pytania